Putin và nghệ thuật bẻ khung truyền thông

Đặt khung của mình, đừng chạy theo khung của kẻ tấn công

Quy tắc đầu tiên của truyền thông đại chúng: ai định nghĩa khung của cuộc trò chuyện, người đó nắm quyền. Khi bạn phủ nhận hay biện minh, bạn đang nói bằng ngôn ngữ của đối phương, đi theo nhịp của đối phương, và vô tình trở thành người theo sau.

Nhưng đặt khung riêng không có nghĩa là né chủ đề. Nếu đề tài gây hại cho mình mà chọn im lặng, khán giả chỉ nghe thấy lời buộc tội, không nghe được phía còn lại, và thứ đọng lại sau cùng chỉ là tiếng xấu.

Hãy xem Putin xử lý từng lớp một. Lớp đầu tiên là phi ngôn ngữ: tiếng cười ngầm nói rằng câu hỏi này buồn cười đến mức không đáng bàn.

Lớp thứ hai là hạ bệ bằng lời nhưng không chút phòng thủ: ông nói đã quen với những đòn tấn công đủ mọi góc độ, đủ mọi cái cớ, và chẳng điều gì làm ngạc nhiên. Đối tác quốc tế “không phải cô dâu chú rể”, không thề yêu nhau trọn đời, họ là đối tác và ở vài lĩnh vực là đối thủ. Thứ tu từ gay gắt kia, theo Putin, chỉ là sản phẩm của Hollywood, làm màu chứ không vì sự thật.

Lớp thứ ba mới là nước đi đáng giá nhất. Đó là kiểu hành xử hung hăng, đậm chất đàn ông, vốn là một phần của văn hóa chính trị Mỹ và được coi là bình thường ở bên kia. Còn ở đây thì không. Một câu duy nhất làm được ba việc: bác bỏ lời buộc tội, biến người hỏi thành đại diện của một nền văn hóa thô bạo, và tự phong cho mình vị thế đạo đức cao hơn: tôn trọng, điềm tĩnh, đàng hoàng. Về kỹ thuật, đây là bẻ khung ở trình độ cao nhất.

Quyền lực: nhắc cho mọi người biết ai đang cầm trịch

Trong giao tiếp chính trị, vị thế quyền lực có thể ảnh hưởng cách khán giả tiếp nhận thông điệp. Putin sử dụng yếu tố đó trong cuộc phỏng vấn. Bị người dẫn chương trình ngắt lời, nhà lãnh đạo Nga hỏi lại ngay: đây là talk show hay cuộc đối thoại nghiêm túc? Ông chỉ thẳng rằng người hỏi đặt câu hỏi, nhưng không ưa câu trả lời, nên cắt ngang để khán giả không nghe được hết. Rồi quay đòn: thế thì còn đâu là tự do ngôn luận?

Đáng chú ý là cách Putin gọi phần giải thích của mình là dành cho “các bà nội trợ đang xem chương trình”. Vừa hạ thấp người hỏi, vừa ngầm khẳng định mình đang nói điều giản dị ai cũng hiểu.

Tuy nhiên, quyền lực là gia vị chứ không phải món chính. Lạm dụng, bạn sẽ biến từ người có quyền thành một gã thô lỗ.

Khung triết gia và luật vàng: đơn giản

Chiêu thứ ba là nâng cuộc tranh luận lên tầng trừu tượng cao hơn để trông uyên bác và đứng trên cuộc chơi. Khi được hỏi Biden coi Putin là thủ lĩnh phe chuyên chế muốn phá hoại trật tự dân chủ tự do, Putin không phủ nhận, không phòng thủ. Ông nói người này nhìn theo góc này, người khác nhìn theo góc khác, tất cả đều được đưa ra để phục vụ lợi ích của giới cầm quyền một quốc gia nào đó, chẳng có gì lạ. Sau đó còn quay sang khen G7: ngồi lại bàn bạc luôn tốt hơn không. Chỉ bằng một nguyên lý chung, Putin ngầm nói Biden phát biểu vì lợi ích chính trị nên không đáng tin, đồng thời trông như thể mình chẳng hề bị chạm tới.

Nhưng triết gia không được mơ hồ. Putin tuân thủ luật vàng của truyền thông đại chúng: giữ cho thông điệp đủ đơn giản để người bình thường hiểu. Ông giải thích địa chính trị bằng hai mô-típ quen thuộc. Một là tác động và phản ứng: NATO đe dọa nên chúng tôi phòng thủ. Hai là đạo đức giả: các anh chỉ trích chúng tôi chuyện X, nhưng chính các anh làm Y còn tệ hơn.

Ví dụ điển hình là chiếc máy bay chở Tổng thống Bolivia bị buộc hạ cánh ở Vienna, mà Putin quy trách nhiệm cho phía Mỹ và các nước liên quan, rồi đặt nó cạnh vụ việc của Lukashenko. Vậy chuyện đó là bình thường, còn việc Lukashenko làm mới là xấu? Chiêu “anh cũng thế” không chứng minh mình đúng, nhưng nó khiến đối phương mất chỗ đứng trên bục đạo đức.

Sau cùng là đòn đặt người nghe vào vị trí của mình: hãy tưởng tượng quân đội chúng tôi đóng sát biên giới các anh, các anh sẽ phản ứng ra sao? Chúng tôi chưa từng làm thế, vậy mà các anh vẫn cho là chúng tôi hung hăng. Đòn này đánh thẳng vào cảm giác chứ không phải lý lẽ, và vì thế cực kỳ mạnh.

Khung hợp tác: không làm thánh, chỉ làm người tỉnh táo

Putin xây dựng hình ảnh một chính khách thực tế, sẵn sàng hợp tác. Ông kể đã đề nghị phối hợp với Mỹ trong lĩnh vực an ninh chiến lược, và nếu hai nước bắt tay, mức an ninh toàn cầu sẽ lên cao nhất mọi thời đại.

Mấu chốt khiến chiêu này thuyết phục là nhà lãnh đạo Nga không giả vờ làm thánh. Giả thánh nghe sẽ đáng ngờ và thiếu thực tế. Thay vào đó, ông đặt hợp tác trên nền thực dụng: nhiệm vụ của ông là phục vụ lợi ích của Liên bang Nga, nhưng hợp tác phục vụ lợi ích của cả hai phía, và điều đó đúng. Ai lại không đồng ý rằng cùng giải quyết vấn đề chung vẫn hơn là đổ tiền thuế vào tên lửa và chiến tranh?

Cách nói đó có thể khiến khán giả đặt câu hỏi với chính phủ của mình: sao lại đặt tên lửa cạnh một người nghe có vẻ sẵn sàng hợp tác đến vậy? Tất nhiên, hợp tác trên lời nói và hợp tác trên thực địa là hai chuyện khác nhau. Và một bài học quan trọng: hợp tác hiệu quả không phải là làm người tử tế. Nó đòi hỏi chiến lược và, như mọi khi, quyền lực.

Bác bỏ tiền đề: không nhận một giả định chưa được kiểm chứng

Nhà báo hỏi Nga có cung cấp vũ khí tiên tiến cho Iran không. Putin phủ nhận. Người hỏi vòng lại, thử đòi một sự đồng ý: vậy hẳn Ngài đồng ý rằng cung cấp công nghệ vệ tinh cho Iran là nguy hiểm? Putin gạt phăng: sao lại bàn về những vấn đề không tồn tại? Không có gì để thảo luận.

Chấp nhận một câu hỏi chứa tiền đề chưa được kiểm chứng có thể khiến người trả lời mặc nhiên thừa nhận giả định ấy. Trong tình huống này, Putin chọn bác bỏ tiền đề trước khi bước vào tranh luận. Đó là một cách giữ quyền xác định phạm vi cuộc đối thoại; tính đúng sai của tiền đề vẫn cần được kiểm tra riêng.